فصلنامه آیین علوی

فصلنامه آیین علوی

حق اعتراض و نظارت مردمی در سیره علوی؛ بازخوانی مبانی و سازوکارهای تحقق در نظام‌های حقوقی معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه حقوق عمومی و بین الملل، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، مازندران، بابلسر، ایران
چکیده
یکی از چالشهای حقوق عمومی، ایجاد تعادل میان اقتدار حاکمیت و حق اعتراض و نظارت مردمی است؛ تعادلی که هم نظم عمومی را حفظ کند و هم شهروندان را به «تماشاگران منفعل قدرت» فرو نکاهد. سیره علوی غالباً به‌صورت توصیه‌های اخلاقی نقل شده و کمتر به‌مثابه الگویی هنجاری برای طراحی حقوق اعتراض و نظارت مردمی در نظام‌های حقوقی بازخوانی شده است. مقاله با تمرکز بر حکومت‌داری امام علی(ع) و نهج‌البلاغه نشان می‌دهد حق اعتراض و نظارت مردم جزو منطق درونی عدالت سیاسی علوی است، نه امری حاشیه‌ای. پرسش آن است که مبانی هنجاری و حدود حق اعتراض و نظارت مردمی در سیره علوی چیست و این صورت‌بندی چه نسبتی با نهادهای حقوق عمومی مانند حق دادخواهی عمومی، آزادی بیان، شکایت از مقامات و نهادهای نظارتی شهروندمحور دارد. پژوهش با روش تحلیلی مفاهیمی چون امر به معروف و نهی از منکر، حق نصیحت حاکم و مسئولیت کارگزاران را بازخوانی و با چارچوب‌های حقوق اساسی مقایسه می‌کند. یافته‌ها سه لایه مرتبط را نشان می‌دهد: حق شنیده‌شدن اعتراض، حق انتقاد بی‌خشونت از حاکم و حق مشارکت در نظارت بر کارگزاران. مقاله الگوی «نظارت مردمی کرامت‌محور» را پیشنهاد می‌کند که می‌تواند چارچوبی برای بازاندیشی در تنظیم حق اعتراض و پاسخ‌گویی مقامات را فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

الحق فی الاعتراض والرقابة الشعبیة فی الفکر القانونی العلوی (اعاده قراءه مبادئ و آلیات التحقق فی الانظمه الحقوقیه المعاصره)

نویسنده English

Mahdi Moradi Berelian
أستاذ مساعد، قسم القانون العام والدولی، کلیة الحقوق والعلوم السیاسیة، جامعة مازندران، مازندران، بابلسر، إیران.
چکیده English

تعد إقامة توازن بین اقتدار السیادة وحق إلإحتجاج و الرقابة الشعبیة من التحدیات الأساسیة فی القانون العام المعاصر و هو توازن یحافظ علی النظام العام وفی الوقت ذاته لایختزل الشعب الی مجرد متفرجین منفعلین أمام السلطة . لقد تم نقل السیرة العلویة کوصایا الأخلاقیة و قلیلا ما یقام بإعادة قراءتها کنموذج معیاری لتصمیم حق الاحتجاج وآلیات الرقابة الشعبیة فی نظام القانون الحدیث. و تهدف هذه الدراسة بالترکیز علی سیرة الإمام علی } فی الحکم أن یثبت أنَ حق احتجاج الناس و رقابتهم الفعالة هو جزء من المنطق الداخلی للعدالة العلویة السیاسیة و لیس أمرا هامشیا فحسب . تبحث الدراسة ماهیة المبادئ المعیاریة و حدود حق الإحتجاج و الرقابة الشعبیة فی السیرة العلویة و کذلک صلة هذه الصیاغة بین أنظمة القانون العام الحدیثة کحق التظلم العام، حریة التعبیر النقدی و الشکوی ضد المسؤولین و الأنظمة الرقابیة المتمحورة تجاه المواطنین. و یقوم هذا المقال عبر المنهج التحلیلی – الوثائقی بإعادة القرائة لمفاهیم مثل "الأمر بالمعروف والنهی عن المنکر" حق وعظ الحاکم و مسؤولیة الولاة و یقارنها فی إطار الحقوق الأساسیة و الحقوق الإنسان و تُظهر نتائجه تلک البقات الثلاثة المرتبطة :حق سماع الإحتجاج، حق النقد من دون العنف من الحاکم و حق المشارکة فی رقابة المسؤولین. ویقترح البحث نموذج "الرقابة الشعبیة القائمة على الکرامة" کإطار لإعادة التفکیر فی تنظیم حق الاحتجاج وإجابة المسؤولین فی الأنظمة القانونیة المعاصرة.

کلیدواژه‌ها English

الرقابة الشعبیة
القانون العام
نظام القانون المعاصر
اجابة الحاکم
مشارکة المواطنین
1.    نهج البلاغه.
2.    اخوان کاظمی، بهرام، (1390)، «نظارت و مبانی آن در نظام و اندیشه علوی»، پژوهش‌نامه علوی، (2) 3.
3.    اسماعیلی، محسن، (1388)، «امر به معروف و نهی از منکر در قانون اساسی»، فصلنامه نظارت و بازرسی، ۳ (۸).
4.    الهامی‌نیا، علی‌اصغر، (1379)، «نظارت بر کارگزاران دو حکومت علوی»، فصلنامه حکومت اسلامی، ش 18.
5.    بیاتی، علی، (1399)، «نظام حقوقی حاکم بر پاسداشت نظم عمومی و تضمین آزادی اجتماعات با تأکید بر رویکرد دیوان عدالت اداری»، پژوهش‌های نوین حقوق اداری، 2 (2).
6.    پژوهنده، محمدحسین، (1381)، «اطلاعات و نظارت در حکومت علوی }»، پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، ش 32.
7.    جعفری، سیدمحمد مهدی، (1384)، نهج ‌البلاغه شناخت، تهران: نشر میراثبان.
8.    حسینی، محمد و همکاران، (1400)، «مؤلفه‌های تحقق شفافیت در حکومت از دیدگاه امام علی }»، فصلنامه پژوهشنامه نهج ‌البلاغه، 9 (35).
9.    دشتی، محمد، (1388)، امام علی } و نظارت مردمی، قم: مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین }.
10.    دلشاد تهرانی، مصطفی، (1395)، تراز مردمداری: عدالت اجتماعی، سیاسی، مدیریتی در نهج ‌البلاغه، تهران: نشر دریا.
11.    رضایی مفرد، مهدی، (1400)، «مفهوم نظارت در حقوق عمومی»، فصلنامه علمی تخصصی حق، 1 (1).
12.    عمید زنجانی، عباسعلی، (1382)، فقه سیاسی، تهران: امیرکبیر.
13.    فرهنگی، علی، (1396)، «کنترل نابرابری‌های اجتماعی در الگوی مدیریتی حکومت علوی با تأکید بر نامه ۵۳ نهج ‌البلاغه»، مدیریت در اسلام، ش ۳۵.
14.    قربان‌نیا، ناصر، (1383)، «عدالت و حقوق»، قبسات، 9 (32).
15.    محسنی، وجیهه؛ هاشمی، سید محمد؛ جاوید، محمدجواد؛ عباسی، بیژن، (1398)، «تحلیل حقوقی نسبت‌سنجی حق دسترسی عموم به اطلاعات با تحقق حکمرانی مطلوب در نظام جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، 20 (62).
16.    محمدی ری‌شهری، محمد، (1382)، دانشنامه امیرالمؤمنین }، قم: مؤسسه دارالحدیث، ج ۸.
17.    مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، (1383)، بررسی تطبیقی نظریه حکمرانی خوب با آموزه‌ها و سیره حکومتی امام علی }، تهران: معاونت پژوهشی.
18.    مطهری، مرتضی، (1380)، مجموعه آثار، تهران: انتشارات صدرا، ج 3.
19.    مهدی‌فر، محمد؛ رفعت‌نژاد، فائزه، (1403)، «شناسایی جایگاه اصل 27 در نظام حقوق اساسی ایران»، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، 26 (84).
20.    موسی‌زاده، ابراهیم؛ صالحی، محمد،(1401)، «تحلیل حق نظارت مردم بر حکومت از دیدگاه امام علی } با نگاهی به قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه تمدن حقوقی، 5 (۱۲).
منابع انگلیسی 
1.    Abu El-Haj, T., The Neglected Right of Assembly. UCLA Law Review, 56 (3), 2009.
2.    Bovens, M., Analysing and Assessing Accountability: A Conceptual Framework. European Law Journal, 13 (4), 2007.
3.    ---------------, Goodin, R. E., & Schillemans, T. (Eds.), The Oxford Handbook of Public Accountability, Oxford: Oxford University Press. 2014
4.    Centre for Civil and Political Rights, Simple Q&A on the UN Human Rights Committee’s General Comment No. 37 on the Right of Peaceful Assembly, Geneva: CCPR Centre, 2021.
5.    Committee of Ministers of the Council of Europe, Recommendation CM/Rec (2014)7 on the Protection of Whistleblowers, Strasbourg: Council of Europe, 2014
6.    ECtHR (European Court of Human Rights), Dombo Beheer B.V. v. the Netherlands, App. No. 14448/88, Judgment of 27 October 1993.
7.    ECtHR (European Court of Human Rights), Nideröst-Huber v. Switzerland, App. No. 18990/91, Judgment of 18 February 1997.
8.    ECtHR (European Court of Human Rights), Guide on Article 11 of the European Convention on Human Rights – Freedom of Assembly and Association, Strasbourg: Council of Europe, 2022.
9.    ECtHR (European Court of Human Rights), Guide on Article 6 of the Convention – Right to a Fair Trial (Civil Limb), Strasbourg: Council of Europe, 2022.
10.    European Union, Directive (EU) 2019/1937 of the European Parliament and of the Council of 23 October 2019 on the Protection of Persons Who Report Breaches of Union Law, Official Journal of the European Union, L 305/17, 2019.
11.    Fung, A., Putting the public back into governance: The challenges of citizen participation and its future. Public Administration Review, 75 (4), 2015.
12.    Harris, D. J., O’Boyle, M., Bates, E. P., & Buckley, C. M., Law of the European Convention on Human Rights (3rd ed.), Oxford: Oxford University Press, 2014.
13.    Human Rights Committee, General Comment No. 37 on the Right of Peaceful Assembly (Article 21), CCPR/C/GC/37, New York: United Nations, 2020.
14.    Judicial Integrity Group, The Bangalore Principles of Judicial Conduct, Vienna: United Nations, 2002.
15.    Mrčela, M., Adversarial principle, the equality of arms and confrontational right – European Court of Human Rights recent jurisprudence, EU and Comparative Law Issues and Challenges Series, 1, 2017.
16.    OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR) & Venice Commission, Guidelines on Freedom of Peaceful Assembly (3rd ed.), Warsaw/ Strasbourg, 2019.
17.    Rohde, D. W., Freedom of Assembly, In Freedom of Speech, New York: Facts on File, 2009.
18.    Trechsel, S., Human Rights in Criminal Proceedings, Oxford University Press, 2005.
19.    Venice Commission & OSCE/ODIHR, Joint Guidelines on Freedom of Peaceful Assembly (3rd ed.), CDL-AD (2019)017rev. Strasbourg/Warsaw, 2019.