پیشگیری از جرایم کارگزاران حکومت در اندیشه علوی در پرتو «جرم شناسی سازمانی»

خاقانی, مهدی

doi:10.22034/aeena.2026.250674

پیشگیری از جرایم کارگزاران حکومت در اندیشه علوی در پرتو «جرم شناسی سازمانی»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

مهدی خاقانی

استادیار حقوق جزا و جرم‌شناسی، پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی (سمت).

10.22034/aeena.2026.250674

چکیده

نوشتار حاضر به بررسی پیشگیری از فساد و جرایم کارگزاران در اندیشه علوی و امکان تطبیق آن با نظریه جرم‌شناسی سازمانی می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق ناظر بر این پرسش است که آیا در سیره حکمرانی امام علی } می‌توان یک الگوی منسجم پیشگیرانه برای مهار فساد اداری شناسایی کرد که با رویکردهای نوین جرم‌شناسی، به‌ویژه جرم‌شناسی سازمانی، قابل انطباق باشد یا خیر. اهمیت موضوع از آنجا ناشی می‌شود که سیاست‌های کیفری صرف در مقابله با فسادهای ساختاری و شبکه‌ای ناکافی بوده و نیاز به رویکردهای پیشگیرانه و ساختارمحور را افزایش داده است. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر تحلیل اسنادی منابع فقهی، تاریخی و حقوقی است. همچنین از رویکرد میان‌رشته‌ای با ترکیب جرم‌شناسی سازمانی و مطالعات حکمرانی اسلامی استفاده شده است تا امکان تحلیل تطبیقی فراهم گردد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اندیشه علوی واجد یک نظام پیشگیرانه چندلایه است که شامل شایسته‌سالاری در گزینش کارگزاران، نظارت مستمر و پاسخگویی ساختاری، و تقویت خودکنترلی اخلاقی مبتنی بر تقواست. همچنین سازوکارهایی مانند شفافیت اداری، بازرسی، حسابرسی و جلوگیری از تمرکز قدرت، به‌عنوان ابزارهای کاهش فرصت ارتکاب جرم شناسایی می‌شوند که با نظریه‌های پیشگیری وضعی و جرم‌شناسی فرصت‌محور همخوانی دارند. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که اندیشه علوی صرفاً یک نظام اخلاقی یا فقهی نیست، بلکه می‌تواند به‌عنوان یک الگوی پیشرفته سیاست جنایی پیشگیرانه تفسیر شود که با جرم‌شناسی سازمانی و جرم‌شناسی انتقادی قابل تطبیق است. این الگو با تأکید بر مهار ساختاری قدرت، شفافیت نهادی و درونی‌سازی هنجارهای اخلاقی، ظرفیت قابل توجهی برای طراحی سیاست‌های ضدفساد در نظام‌های حقوقی معاصر فراهم می‌کند.

کلیدواژه‌ها

پیشگیری از جرم

فساد حکمرانی

سیاست جنایی علوی

جرمشناسی سازمانی

عنوان مقاله English

الوقایة من جرائم ولاة الحکومة فی التفکر العلوی فی ظل " علم الجریمة التنظیمی"

نویسنده English

mahdi khaghani

أستاذ مساعد فی القانون الجنائی وعلم الإجرام، معهد الأبحاث وتطویر العلوم الإنسانیة (سمت).

چکیده English

یقوم هذا المقال بدراسة الوقایة من فساد الولاة و جرائمهم من منظر التفکر العلوی و إمکان مقارنته مع نظریة علم الجریمة التنظیمی. تهدف هذا البحث إمکانیة تعیین نموذجا منسجما وقائیا فی منهج الحکومة الإمام علی لإحتواء الفساد الإداری القابل بالإنطباق مع الإتجاهات علم الجریمة الحدیثة لاسیما علم الجریمة التنظیمی. إن أهمیة هذا الموضوع تکمن فی عدم کفایة السیاسات الجنائیة بوحدها فی التصدی للفساد الهیکلی و الشبکی و بحاجة ماسة الی مناهج وقائیة و هیکلیة. تم البحث بإستخدام المنهج الوصفی التحلیلی و بناء علی التحلیل الإسنادی للمصادر الفقهیة و التاریخیة و القانونیة و ذلک من خلال أسلوب دراسات متداخلة متشکلة من علم الجرائم التنظیمی و الدراسات الحکومیة الإسلامیة لیتاح الفرصة لتحلیل المقارن. و تشیر النتائج إلی أن التفکر العلوی لیس مجرد نظاما أخلاقیا و فقهیا بل ینبغی تفسیره کنموذج متقدم للسیاسة الجنائیة الواقیة القابلة للمقارنة مع علم الجرائم التنظیمی و النقدی. و هذا النموذج یوفر تکافئا جدیرا بالإهتمام لتخطیط السیاسات المعاکسة للفساد فی الأنظمة القانونیة المعاصرة مؤکدا علی الکبح الهیکلی للقدرة والشفافیة الاداری و انطواء القیم الأخلاقیة.

کلیدواژه‌ها English

التصدی عن الجرائم

الفساد الحکومی

السیاسة العلوی الجنائی

علم الجریمة التنظیمی

1. نهج البلاغه، ترجمه حسین انصاریان، تهران: پیام آزادی، 1379.

2. ترکی، غلامعباس، واکاوی فساد مالی در ایران، تهران: میزان، 1400.

3. حاجی دهآبادی، محمدعلی؛ عسکری، موسی، «مبانی و اصول عدال علوی در مواجهه با بزهدیده با تأکید بر بزهدیدگی ساختاری»، فصلنامه پژوهشهای نهج البلاغه، دوره 23، ش 4، 1403.

4. حرّ عاملی، محمد بنحسن، تفصیل وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم: مؤسسه آل البیت ]، ج 16، 1409ق.

5. حسینی، سیدمحمد؛ ترابی، محمد؛ رضوی، سیدمحمد؛ حبیبی سوادکوهی، صابر (1400)، مطالعه تطبیقی جایگاه اقشار آسیبپذیر از دیدگاه دولت علوی با حقوق بشر و جامعه بینالمللی، پژوهشنامه علوی. دوره 12، شماره 24.

6. خاقانی اصفهانی، مهدی، «سیاست کیفری امام علی }؛ تعادل میان سزادهی و بازپروری»، فصلنامه آیین علوی، دوره 4، ش 4، 1403.

7. ----------------، تبیین فرایند جذب و گزینش قاضی تراز جمهوری اسلامی ایران، تهران: سمت، 1404

8. درّی نجفآبادی، قربانعلی؛ صفاخواه، محسن، حکومت، عدالت، امنی و مبارزه با فساد از دیدگاه امیرالمؤمنین}، تهران: فکر، 1392.

9. دلماس مارتی، میری، نظامهای بزرگ سیاست جنایی، ترجمه علیحسین نجفی ابرندآبادی، تهران: میزان، 1402.

10. رایجیان اصلی، مهرداد؛ خاقانی اصفهانی، مهدی، «مدلشناسی عدالت جنایی در سیره امام علی }: به سوی الگوی سیاست جنایی علوی»، فصلنامه فقه جزای تطبیقی، دوره 1، ش 4، 1400.

11. سبزهعلی، راضیه؛ بدیحی، مهرداد، «نقش نهادهای نظارتی حکومتی در پیشگیری از دارا شدن من غیر حق مقامات دولتی»، فصلنامه پژوهشهای حقوقی، دوره 22، ش 55، 1402.

12. گروهی از پژوهشگران، دانشنامه امام علی }، به کوشش علیاکبر رشاد، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1399.

13. گَسَن، رِمون، جرمشناسی بزهکاری اقتصادی، تهران: میزان، 1402.

14. گلی، لیلا؛ توجهی، عبدالعلی، «ملاکهای دخیل در جرمانگاری رفتارها و تعیین مجازات با رویکردی به برخی از آموزههای علوی (در قلمرو تعزیرات)»، مجله حقوقی دادگستری، دوره 87، ش 122، 1402.

15. محمدی ریشهری، محمد، میزان الحکمه، قم: مکتبه الاعلام الاسلامی، 1362.

16. ملکمحمدی، حمیدرضا، سیاستگذاری مقابله با فساد، تهران: سمت، 1399.