فصلنامه آیین علوی

فصلنامه آیین علوی

بررسی تأثیر اصول ارتباط گفتاری بر ارتقای مهارت‌های ارتباطی والدین- نوجوانان با تأکید بر نهج ‌البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
کاظم طباطبایی 1
لیلا ابراهیمی 2
مهدی درستی 3
1 دانشیار، دانشگاه قرآن و حدیث قم، قم، ایران.
2 طلبه سطح چهار، جامعه الزهرا سلام الله علیها. قم. ایران.
3 طلبه سطح سه، طلبه حوزه علمیه قم. ایران.
10.22034/aeena.2026.250673
چکیده
در جوامع معاصر، ضعف یا ناکارآمدی مهارت‌های گفتاری والدین در تعامل با فرزندان نوجوان، از عوامل اصلی بروز بحران‌های خانوادگی و اختلال در فرآیند تربیت تلقی می‌شود. دوره‌ نوجوانی، به‌عنوان مرحله‌ای حساس در شکل‌گیری هویت فردی و اجتماعی، مستلزم الگوهای ارتباطی سنجیده و مبتنی بر اصول اخلاقی است که ضمن ارتقای شخصیت و تقویت حس مسئولیت‌پذیری، بستر تحقق ظرفیت‌های بالقوه این دوره را فراهم می‌سازد. نوشتار حاضر، در پی بررسی و تحلیل اصول ارتباط گفتاری در نهج ‌البلاغه و تبیین نقش آنها در بهبود مهارت‌های ارتباطی والدین در تعامل با نوجوانان است. روش پژوهش از نوع توصیفی-تحلیلی و بر پایه استخراج و تحلیل گزاره‌های مرتبط با حوزه سبک‌های گفتاری، با تمرکز بر نهج‌ البلاغه، استوار است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد نهج ‌البلاغه با نگاهی ایجابی و ظرفیت‌محور، نوجوانی را دوره‌ مستعد رشد اخلاقی و تربیتی می‌داند و بر ویژگی‌هایی مانند آمادگی برای هدایت‌پذیری، پاکی نفس و پیشتازی در پذیرش فضایل اخلاقی تأکید می‌کند. یافته‌های تحقیق پنج اصل گفتاری را برای بهبود ارتباط والدین و نوجوانان تبیین می‌کند: نخست، اصل نرم‌خویی به عنوان مبنایی برای تعاملات مؤثر کلامی؛ دوم، اصل مشارکت دادن نوجوان در تصمیم‌گیری‌ها برای تقویت حس مسئولیت‌پذیری؛ سوم، اصل صداقت در کلام؛ چهارم، اصل سکوت موقت در هنگام خشم و پنجم، اصل پرهیز از اظهارات ناآگاهانه. اصول گفتاری برگرفته از نهج ‌البلاغه، چارچوبی برای ارتقای مهارت‌های ارتباطی والدین در مواجهه با فرزندان نوجوان ارائه می‌دهد که به‌کارگیری این آموزه‌ها، افزون بر پیشگیری از تعارضات خانوادگی، موجب پرورش خودآگاهی زبانی و تقویت نظام تربیتی می‌گردد.
کلیدواژه‌ها
سبک گفتاری
مهارت‌های کلامی
تعامل والدین ـ نوجوانان
نهج البلاغه

عنوان مقاله English

دراسة أثر مبادئ التواصل الکلامی على تحسین مهارات التواصل بین الآباء و المراهقین بالترکیز على نهج البلاغة

نویسندگان English

kazem tabatabaee 1
leyla ebrahimi 2
mahdi dorodti 3
1 أستاذ مشارک، جامعة قم للقرآن والحدیث، قم، إیران.
2 طالب فی المستوى الرابع، جامعة الزهراء.
3 طالب فی المستوى الثالث، حوزة قم.
چکیده English

فی المجتمعات المعاصرة، یُعد ضعف أو عدم فعالیة مهارات التواصل لدى الآباء فی التفاعل مع أبنائهم المراهقین أحد العوامل الرئیسیة فی ظهور الأزمات الأسریة و اضطراب العملیة التربویة. ففترة المراهقة، باعتبارها مرحلة حساسة فی تکوین الهویة الفردیة و الاجتماعیة، تتطلب أنماط تواصل مدروسة تستند إلى مبادئ أخلاقیة، تُعزز الشخصیة و تُقوی الشعور بالمسؤولیة، و تُمهد البیئةً لتحقیق الإمکانات الکامنة فی هذه المرحلة. و هذه المقالة تسعى إلى دراسة و تحلیل مبادئ التواصل الکلامی فی نهج البلاغة، و شرح دورها فی تحسین مهارات التواصل لدى الآباء فی التفاعل مع المراهقین. تعتمد هذه الدراسة على المنهج الوصفی التحلیلی، و تستند إلى استخلاص و تحلیل الافتراضات المتعلقة بأسالیب الکلام، مع الترکیز على نهج البلاغة. و تُظهر نتائج البحث أن نهج البلاغة، من منظور إیجابی یرکز على القدرات، و ینظر إلى مرحلة المراهقة کفترة حساسة للتطور الأخلاقی و التربوی، و یؤکد على سمات مثل الاستعداد للتوجیه، و نقاء النفس، و القدرة على التسابق فی اکتساب الفضائل الأخلاقیة. کما تُبین نتائج البحث خمسة مبادئ للکلام لتحسین التواصل بین الآباء و المراهقین و هی: أولًا، مبدأ اللطف کأساس للتفاعلات اللفظیة الفعالة؛ ثانیًا، مبدأ إشراک المراهقین فی صنع القرار لتعزیز الشعور بالمسؤولیة؛ ثالثًا، مبدأ الصدق فی الکلام؛ رابعًا، مبدأ الصمت المؤقت عند الغضب؛ خامسًا، مبدأ تجنب التصریحات غیر المدروسة. و الحقیقة ان مبادئ الکلام المستمدة من نهج البلاغة توفر إطارًا لتحسین مهارات التواصل لدى الآباء عند التعامل مع الأبناء المراهقین، کما أن تطبیق هذه التعالیم، بالإضافة إلى الحیلولة دون بروز النزاعات الأسریة، یعزز الوعی اللغوی الذاتی ویقوی النظام التعلیمی.

کلیدواژه‌ها English

أسلوب الکلام
المهارات اللفظیة
التفاعل بین الوالدین والمراهق
نهج البلاغة
1.          قرآن کریم.
2.         نهج البلاغة.
3.         ابن‌ابی الحدید، عبدالحمید، شرح نهچ البلاغه، بی‌جا: مؤسسة إسماعیلیان للطباعة والنشر والتوزیع، بی‌تا.
4.         ابن­درید، محمّد بن حسن، جمهرة اللغة، بیروت:دار العلم للملایین، 1987م.
5.         ابن‌سیده، علی بن اسماعیل، المحکم و المحیط الأعظم، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1421ق.
6.         ابن‌فارس، احمد بن زکریا، معجم مقاییس اللغة، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1404ق.
7.         جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد، الصحاح (تاج‌اللغة و صحاح‌العربیة)، بیروت: دارالعلم للملابین، 1404ق.
8.         حائری شیرازی، محمّد صادق، تربیت دینی کودک، قم: دفتر نشر معارف، 1402.
9.         حسینی، سیده زهرا؛ حسینی، سیده رقیه، تعارضات زوجین و راهکارهای حل آن با رویکرد قرآن و سنّت، تهران: رزا، 1397.
10.     حرّعاملی، محمّد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة فی تحصیل مسائل الشریعة، قم: مؤسسة آل البیت ] لإحیاء التراث بقم المشرفة، 1414ق.
11.     حیدری، زهرالسادات، هیچ کس کامل نیست؛ نقش مشاوره در تحکیم خانواده از منظر اسلام، یزد: اندیشه کویر، 1400.
12.     زمخشری، محمودبن‌عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل، بیروت: دارالکتاب العربی‏، 1407ق.
13.     سادات، محمدعلی، راهنمای همسران جوان، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1386.
14.     سالاری‌فر، محمدرضا، مهارت­های زناشویی با نگرش به منابع اسلامی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1400.
15.     سروی، فاطمه، رشد و تربیت در پرتو اخلاق، تهران: ندای تاریخ، 1400.
16.     سعیدی مبارکه، فاطمه، زوج­های موفّق و روانشناسی تربیت فرزندان از دیدگاه آیات و روایات، قم: اندیشه مولانا، 1395.
17.     سیف، سوسن، شیوه­های جدید مشاوره در خانواده چگونگی ایجاد ارتباط مؤثر و حل تعارض، تهران: پژوهشکده خانواده، 1382.
18.     صادقى تهرانى، محمّد، الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنّه، قم: فرهنگ اسلامى‏، 1406ق.
19.     صدوق (ابن­بابویه)، محمّدبن علی، التوحید، قم: النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم المشرفة، بی­تا.
20.     --------------------------، الخصال، قم: النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم المشرفة، 1403ق.
21.     طباطبایى، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏، 1390.
22.     عباسی ولدی، محسن، قایق مهربانی؛ بایدهای زندگی مشترک (1)، قم: آیین فطرت، 1397.
23.     فضل‌الله، سیدمحمّد‌حسین، من وحی القرآن، بیروت: دارالملاک للطباعه و النشر، 1419ق.
24.     کافی، مجید، نظریه­پردازی گامی به سوی تولید علم دینی نظریه اجتماعی ارتباط در قرآن، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1394.
25.     کراجکی، ابوالفتح، کنز الفوائد، قم: مکتبه المصطفوی، 1369.
26.     لقمانی، احمد، از همدلی تا همزبانی با نوجوان، قم: انتشارات بهشت بینش، 1390.
27.     لیثی الواسطی، علی بن محمّد، عیون الحکم و المواعظ، قم: دار الحدیث، بی‌تا.
28.     مجلسی، محمّدباقر، بحار الانوار، بیروت: دارإحیاء التراث العربی‏، 1403ق.
29.     مدرسی، محمّدتقی، من هدی القرآن، تهران: دارالمحبی الحسین، 1419ق.
30.     مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمؤمنین }، تهران: دار الکتب الاسلامیه‌، 1386.
31.     ----------------، تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیة، 1371.
32.     مک گراو، فیلیپ (دکتر فیل)؛ روان­شناسی خانواده موفق، ترجمه محمّدمهدی شریعت باقری، تهران: دانژه، 1389.
33.     میرهاشمی، محدثه سادات؛ طباطبایی امین، طاهره سادات؛ مهارت­های گفتاری و رفتاری همسران در اسلام و روان‌شناسی، قم: دانشگاه علوم و معارف قرآن، 1403.
منبع انگلیسی
34.      Young-Bruehl, E., & Bethelard, F., Cherishment: A psychology of the heart, New York, NY: The Free Press, 2000.
فصلنامه آیین علوی
دوره 5، شماره 20 - شماره پیاپی 20
دوره 5، شماره 20، بهار 1405
بهار 1405
صفحه 107-126