فصلنامه آیین علوی

فصلنامه آیین علوی

الزامات حقوقی تأمین استقلال قضایی در پرتو سیره علوی؛ صورت‌بندی نظریه «عدالت مساواتی» در قضاوت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه حقوق بین‌الملل دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
چکیده
استقلال قضایی، در حقوق عمومی معاصر، بیش از آنکه صرفاً به جایگاه سازمانی قوه قضاییه ناظر باشد، به ظرفیت دادگاه‌ها برای داوری بی‌طرفانه و برابری‌محور در برابر اصحاب دعوی مربوط است. سیره علوی واجد گنجینه‌ای از آموزه‌های دقیق درباره «مساوات در قضاوت» است؛ آموزه‌هایی که اگر از افق نصی و اخلاقی فراتر روند، قابلیت صورت‌بندی به‌مثابه یک نظریه هنجاری مستقل برای تبیین استقلال قضایی را دارند. نوشتار حاضر با بهره‌گیری از روش «بازسازی هنجاری متن‌مبنا»، نخست نامه‌ها و گزارش‌های قضایی منقول از امیرالمؤمنین علی (ع) را از حیث دلالت‌های حقوقی بر استقلال و بی‌طرفی محکمه، تحلیل درون‌متنی می‌کند؛ سپس این دلالت‌ها را در پرتو ادبیات حقوق عمومی معاصر در باب استقلال قضایی، دادرسی عادلانه و بی‌طرفی دادگاه، بازصورت‌بندی و مقایسه می‌نماید. یافته اصلی پژوهش آن است که می‌توان از درون سیره علوی نظریه‌ای را با عنوان «عدالت مساواتی» استخراج کرد که در آن استقلال قضایی نه صرفاً به معنای جدایی نهادی از سایر قوا، بلکه به‌مثابه التزام دادگاه به چهار رکن هنجاری فهم می‌شود: مساوات شکلی میان طرفین دعوی، منع هرگونه ترجیح مبتنی بر قدرت و منزلت اجتماعی، برابری در امکان دفاع و شنیده‌شدن و مصونیت قاضی از فشارهای قدرت برای بر هم زدن این توازن. بر هم زدن توازن.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

صیاغة نظریة «العدالة المتساویة» فی القضاء

نویسنده English

Mohammad Ghasem Tangestani
استاذ مشارک قسم الحقوق الدوله بجامعه خوارزمی، طهران، ایران
چکیده English

الاستقلال القضائی فی القانون العام المعاصر قبل أن ینظر إلی مجرد المکانة التنظیمیة للسلطة القضائیة یتعلق بتکافؤ المحاکم لعدم الإنحیاز فی القضاء و المساواة بین أطراف النزاع. السیرة العلویة ملیئة بالکنوز فی تعالیم دقیقة حول «المساواة فی القضاء» وهذه التعالیم إذا خرجت من إطار النص و الأخلاقیات تمتلک قابلیة الصیاغة کنظریة معیاریة مستقلة لتبیان الاستقلال القضائی. یسعى هذا البحث، عبرمنهج إعادة صیاغة الصحیحة للنص بدایة من تحلیل الرسائل و التقاریرالقضائیة المنقولة من أمیرالمؤمنین علی } وفق النص نظرا إلی الدلالات القانونیة للاستقلال و محایدة المحکمة ثم یقوم للمرة الثانیة بصیاغتها و مقارنتها فی ظل أدب المعاصر للقانون العام عن الإستقلال القضائیة، إقامة العدل ومحایدة المحکمة. حصیلة الدراسة تثبت امکانیة إستخراج نظریة تحت عنوان "العدالة المتساویة" من السیرة العلویة و تعنی هذه النظریة أن الستقلال القضایی لیس مجرد مؤسسة منفصلة عن سائر السلطات بل هو التزام المحکمة بأرکان معیاریة أربعة وهی المساواة الشکلیة بین الخصمان، منع أی تفضیل مبنی على الإقتدار و المکانة الاجتماعیة، التساوی فی فرص الدفاع والاستماع، وحصانة القاضی من ضغوط القدرة لإحباط هذا التوازن. فالدراسة تُظهرأن نظریة "العدالة المتساویة" بامکانها أن تُوفر نموذج وطنی لإعادة التفکیر فی التزامات القانونیة للإستقلال القضایی فی الجمهوریة الإسلامیة الإیرانیة؛ نموذجا ملائما السنةَ العلویةَ و کذلک جدیر بالتفاوض مع المواصفات القیاسیة المعاصرة للعدالة المتساویة.

کلیدواژه‌ها English

لاستقلال القضائی
السیرة العلویة
العدالة المتساویة
حیاد القاضی
المحاکمة العادلة
1.         نهج البلاغه.
2.         توسلی نائینی، منوچهر؛ خسروشاهی، قدرت‌اله؛ نصرالهی، زهره، (1395) «اصل برابری سلاح‌ها در مرحله تحقیقات مقدماتی در قانون آیین دادرسی کیفری ۱۳۹۲ و اسناد بین‌المللی حقوق بشر»، مجله حقوقی دادگستری، ۸۰ (۹۴).
3.         دلشاد تهرانی، مصطفی، (1395)، تراز حیات: ساختارشناسی عدالت در نهج ‌البلاغه، تهران: انتشارات دریا.
4.         دهقانی، علی، (1388)، «استقلال قاضی در نظام قضایی ایران در پرتو تحولات قانون‌گذاری»، پژوهش‌های حقوقی، ۸ (۱۵).
5.         رجبی، عبدالله؛ کریمیان، اسماعیل، (1389)، «مسند قضا و استقلال قضایی»، پژوهشنامه حقوق کیفری، 1(1).
6.         رشوند بوکانی، مهدی، (1388)، استقلال قاضی و قوه قضاییه در حقوق ایران، آمریکا و فرانسه، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
7.         شیخ‌الاسلامی، سیدصابر؛ پیرهادی، مسعود، (1399)، دادرسی عادلانه در اسناد ملی و بین‌‌المللی (جایگاه حقوق بشر در آیین دادرسی کیفری)، تهران: عصر قلم.
8.         صالحی، فیض‌الله، (1398)، بررسی تطبیقی استقلال قضات و دادرسی عادلانه در حقوق ایران و اسناد بین‌المللی، تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
9.         عشایری، طاها؛ عباسی، الهام، (1395)، «مکانیسم اجرایی عدالت قضایی در اندیشه امام علی } با تأکید بر حکمرانی اسلامی (مدل‌سازی راهبرد قضایی امام علی } در نظام قضایی ایران)»، پژوهش‌نامه فرهنگ و رسانه (نامه فرهنگ و ارتباطات)، ۱ (۱).
10.      قلی‌زاده، میثم؛ سلطانی، عباسعلی؛ قبولی‌درافشان، سیدمحمدهادی، (1402)، «استقلال قضایی در نظام حقوقی ایران؛ تأملی بر تحولات تاریخی از دوره مشروطه تا قانون اساسی (با تأکید بر مرحله استخدام و گزینش)»، پژوهش‌های نوین حقوق اداری، ۱۶.
11.      گرجی ازندریانی، علی‌اکبر؛ قهرمان‌زاده نیمگزی، فرزین، (1394)، «بررسی جایگاه سازمان قضایی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، ۶ (۱۰).
12.      محمدی ری‌شهری، محمد، (1389)، دانشنامه امیرالمؤمنین } بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ترجمه عبدالهادی مسعودی و دیگران، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث.
13.       محمدی‌کنگ‌سفلی، احسان؛ حسنی، ریحانه، (1397)، حقوق شهروندی و دادخواهی عادلانه در فرایند دادرسی کیفری (با تأکید بر قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲)، تهران: انتشارات استاد شهریار.
14.      موسوی بجنوردی، سیدمحمد؛ روحانی، سمیه، (1391)، «شاخصه‌های عدالت قضایی از منظر امیرالمؤمنین علی } با رویکردی بر آرای امام خمینی ره»، پژوهش‌نامه متین، ۱۴(۵۴).
15.      میرزاجانی، عباس، (1399)، «تحولات ناظر بر دادرسی عادلانه در پرتو قانون آیین دادرسی کیفری ۱۳۹۲ با نگاهی به اسناد بین‌المللی»، اندیشه حقوقی معاصر، ۱ (۲).
16.      نعمتی، مژگان؛ حبیب‌زاده، محمدجعفر؛ موسوی مجاب، سیددرید، (1400)، «پاسخ‌گویی پارلمانی قوه قضاییه به مثابه چالش استقلال قضایی»، مجله حقوقی دادگستری، ۸۵ (۱۱۵).
17.      ولیدی، محمدصالح، (1391)، «بررسی مصادیق برجسته عدالت قضایی در سیره امام علی }»، تحقیقات حقوقی آزاد (دانشگاه آزاد اسلامی)، ۵ (۱۷).
18.       یاوری، اسدالله؛ تنگستانی، محمدقاسم، (1395)، «نظام پاسخ‌گویی قوه قضاییه و نسبت آن با استقلال این قوه»، مجله حقوقی دادگستری، س ۸۰، ش ۹۵.
منابع انگلیسی
1.          Burbank, S. B. & Friedman, B. (Eds.), Judicial Independence at the Crossroads: An Interdisciplinary Approach, Thousand Oaks, CA: Sage Publications, 2002.
2.          Cole, R. J. V., Validating the normative value and legal recognition of the principle of equality of arms in criminal proceedings in Botswana, Journal of African Law, 56 (1), 2012.
3.          Garoupa, N. & Ginsburg, T., Guarding the guardians: Judicial councils and judicial independence, American Journal of Comparative Law, 57 (1), 2009.
4.          Harris, D. J., O’Boyle, M., Bates, E. P. & Buckley, C. M., Harris, O’Boyle & Warbrick: Law of the European Convention on Human Rights (3rd ed.), Oxford: Oxford University Press, 2014.
5.          Popova, M., Politicized Justice in Emerging Democracies: A Study of Courts in Russia and Ukraine, Cambridge: Cambridge University Press, 2012.
6.          Russell, P. H. & O’Brien, D. M. (Eds.), Judicial Independence in the Age of Democracy: Critical Perspectives from Around the World. Charlottesville, VA: University of Virginia Press, Judicial Independence in the Age of Democracy: Critical Perspectives from Around the World, 2001.
7.          Shetreet, S. & Turenne, S., Judges on Trial: The Independence and Accountability of the English Judiciary (2nd ed.). Cambridge: Cambridge University Press, 2013.
8.          Sidhu, O., The Concept of Equality of Arms in Criminal Proceedings under Article 6 of the European Convention on Human Rights. Cambridge–Antwerp–Portland: Intersentia, 2017.
9.          Silveira, J. T., Equality of Arms as a Standard of Fair Trials, Paper presented at the Seminar on Human Rights and Access to Justice in the EU, European Judicial Training Network, Vilnius, 14–15 May, 2015.
10.      Tiede, L. B., Judicial independence: Often cited, rarely understood, Journal of Contemporary Legal Issues, 15, 2006.
11.      Wasek-Wiaderek, M., The Principle of “Equality of Arms” in Criminal Procedure under Article 6 of the European Convention on Human Rights and its Functions in Criminal Justice of Selected European Countries: A Comparative View, Leuven: Leuven University Press, 2000.