فصلنامه آیین علوی

فصلنامه آیین علوی

تحلیل تطبیقی روایات "عقل" در نهج‌البلاغه و مثنوی معنوی: رهیافتی بین‌رشته‌ای به منزلت و کارکرد حدیث در حکمت اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
هادی انصاف
زهرا قاسم نژاد
علوم قرآن و حدیث،الهیات،دانشگاه شیراز،شیراز،ایران
10.22034/aeena.2026.1731.1018
چکیده
پژوهش حاضر در پی آن است که با رویکردی بین‌رشته‌ای، از ظرفیت‌های متون عرفانی و فلسفی-کلامی در فهم ژرف‌تر حدیث بهره گیرد. ضرورت این تحقیق، از نیاز مبرم به بازخوانی میراث حدیثی با ابزارهای نوین و برون‌رفت از رویکردهای تک‌بعدی در فقه الحدیث ناشی می‌شود، که می‌تواند به غنای گفتمان حدیث‌پژوهی معاصر کمک شایانی کند. هدف اصلی این مقاله، تحلیل تطبیقی و محتوایی روایات مرتبط با مفهوم "عقل" در نهج‌البلاغه و مثنوی معنوی مولانا است تا چگونگی بهره‌گیری از مضامین حدیثی در دو بستر فکری متفاوت (حکمت امامی و عرفان نظری-عملی) روشن شود. این پژوهش با روش تحلیل محتوای کیفی و تطبیقی، به واکاوی معناشناختی و کارکردی گزاره‌های مربوط به عقل در متون فوق می‌پردازد. یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد که نهج‌البلاغه، عقل را در قامت حجت باطنی و میزان شرعی معرفی می‌کند که کارکرد اصلی آن در معرفت‌شناسی، هدایت اخلاقی و بصیرت سیاسی-اجتماعی است، در حالی که مثنوی، عقل را در دو ساحت "عقل جزوی" (ابزاری و معاش‌اندیش) و "عقل کلی" (متصل به حق و شهودی) توصیف می‌کند و بر تعالی از عقل جزوی به عقل کلی از طریق عشق تأکید می‌ورزد. این پژوهش نشان می‌دهد که حدیث نبوی و ائمه (ع)، نه‌تنها منبعی برای فقه و کلام، بلکه
کلیدواژه‌ها
"؛ عقلانیت تطبیقی
هرمنوتیک عرفانی
حکمت عملی
معرفت‌شناسی دینی
فقه العقل"
موضوعات
فصلنامه آیین علوی
دوره 5، شماره 2 - شماره پیاپی 18
فصلنامه آیین علوی شماره 18 تابستان 1404
تابستان 1404
صفحه 57-74

  • تاریخ دریافت 02 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 07 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 07 اردیبهشت 1405