فصلنامه آیین علوی

فصلنامه آیین علوی

تحلیل راهبردهای جنگ شناختی در خطبه‌های نهج‌البلاغه با تأکید بر مقابله با تحریف و تزویر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار، گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
چکیده
جنگ شناختی یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های جنگ ترکیبی در عصر جدید است که با هدف دست‌کاری ادراک، تحلیل و تصمیم‌گیری مخاطب صورت می‌گیرد. در منابع اسلامی، بویژه نهج‌البلاغه، می‌توان نمونه‌هایی از واکنش به این نوع تهدید شناختی را یافت. این مقاله با تمرکز بر خطبه‎‌های نهج‌البلاغه تلاش دارد به روش کیفی و با رویکرد تحلیل مضمون، راهبردهای شناختی امیرمؤمنان علی(ع) در مقابله با تزویر سیاسی، تحریف تاریخ و مهندسی افکار عمومی را تبیین نماید. نتایج تحقیق، حاکی از آن است که امام علی(ع) از راهبردهایی چون افشای نفاق، بازسازی روایت صحیح تاریخ، نقد قدرت مبتنی بر تزویر و آگاه‌سازی جامعه نسبت به مغالطات بهره می‌گیرد. همچنین بازخوانی انتقادی تاریخ، افشای مکانیزم‌های تزویر قدرت، کاربرد زبان افشاگرانه و رمزگشایی از عملیات روانی دشمن، از روش‌های امام علی(ع) برای افشای تحریف تاریخی و سیاسی به شمار می‌روند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد امام علی(ع) درنهج‌البلاغه، جنگ شناختی را به خوبی درک کرده وبا شیوه‌هایی چون افشا، تحلیل، بازسازی تاریخ، وبیدارسازی افکار عمومی، الگویی الهام‌بخش برای مقابله باتهدیدات شناختی معاصر ارائه می‌دهد.راهبردهای شناختی امام علی(ع) درمقابله با تحریف وتزویر، نمونه‌ای ازمقاومت فکری وروایت‌محور در برابر جنگ ادراکی هستند. این الگو می‌تواند مبنایی بومی برای شناخت جنگ‌های ادراکی در عرصه‌های رسانه‌ای وسیاسی امروز باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

تحلیل استراتیجیات الحرب المعرفیة فی خطب نهج البلاغة مع الترکیز على مواجهة التحریف و التزویر

نویسنده English

Mohammad Marefat
دانشیار، گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
چکیده English

تُعتبر الحرب المعرفیة(علم الحروب) أحد أهمّ عناصر الحرب الهجینة فی العصر الحدیث، وهدفها هو التأثیر على استنباط و إدراک الجمهور و تحلیله و قراراته. و نجد فی المصادر الإسلامیة، ولا سیما فی نهج البلاغة، أمثلة على ردود الفعل تجاه هذا النوع من التهدید المعرفی. و هذه المقالة تسعى من خلال الترکیز على خطب نهج البلاغة، إلى تبیان و شرح الاستراتیجیات المعرفیة التی استخدمها الإمام علی } فی مواجهة التزویر السیاسی و التحریف التاریخی و التلاعب بالرأی العام، و ذلک من خلال منهج تحلیل المحتوى. و تشیر نتائج البحث إلى أن الإمام علی } کان یستخدم علی هذا الصعید استراتیجیات مثل فضح النفاق، و إعادة بناء الروایة التاریخیة الصحیحة، و انتقاد السلطة القائمة على التزویر، و رفع مستوى الوعی بین أفراد المجتمع حول المغالطات، کما إن إعادة قراءة التاریخ قراءة نقدیة، و کشف آلیات التلاعب بالسلطة، و استخدام اللغة الکاشفة، و فک رموز العملیات النفسیة للعدو، هی بعضٌ من الأسالیب التی کان یستخدمها الإمام علی } لکشف التحریف التاریخی و السیاسی.

کلیدواژه‌ها English

الحرب المعرفیة (علم الحرب)
نهج البلاغة
الإمام علی }
التحریف
التزویر
الخطبة الشقشقیة
1.    قرآن کریم.
2.    نهج ‌البلاغه.
3.    آدمی، علی؛ محمدی نسب، مرضیه، «ابعاد نظری قدرت نرم در اندیشه سیاسی امام علی }»، کنفرانس جهانی افق‌های نوین در علوم انسانی، آینده‌پژوهی و توانمندسازی، 1394.
4.    ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج ‌البلاغه. قم: مکتبة آیة ‌الله العظمی المرعشی النجفی ره، 1363.
5.    امیری، مهناز؛ مطیع، مهدی؛ حاجی‌اسماعیلی، محمدرضا؛ شعیری، حمید رضا؛ نصیری، روح الله، «تحلیل نظام گفتمانی تنش در نامه‌های امام علی } به معاویه در نهج ‌البلاغه»، فصلنامه زبان‌پژوهی،  15 (48)، 1402.
6.    جعفری، محمدتقی، ترجمه و تفسیر نهج ‌البلاغه، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1376.
7.    حاجی‌خانی، علی؛ شهریاری، روح‌الله؛ جلیلیان، سعید، «ماهیت و مکانیزم عملیات نرم در نهج ‌البلاغه و راهبرد تقابلی ـ صیانتی امام علی } در مواجهه با آن»، فصلنامه پژوهشنامه نهج ‌البلاغه، 8 (29)، 1399.
8.    حقیقیان بیدگلی، مریم؛ قدرتیان، سید عبدالجابر، «شناسایی الگوی شاخصه‌های مدیریت اسلامی بر مبنای کلام امیرالمؤمنین } با تحلیل محتوای نهج ‌البلاغه»، فصلنامه مدیریت اسلامی، 30 (4)، 1401.
9.    زارعی، راضیه، «ظرفیت‌های اندیشه سیاسی اسلام در تولید قدرت نرم»، سیاست متعالیه، 3 (9)، 1394.
10.    شهیدی، سید جعفر، شرح نهج‌ البلاغه، تهران: نشر علمی و فرهنگی.،1391.
11.    عبدی، فریدون، «بررسی میزان آگاهی و باور دانشجویان دانشگاه افسری امام علی } نسبت به ماهیت و ابعاد جنگ نرم»، مجله مدیریت دفاع، 11 (41)، 1390.
12.    عزیزی، مریم، «دشمن‌شناسی وجنگ نرم از منظر نهج ‌البلاغه»، علوم زیست محیطی و دانش جغرافیا،  2 (3)، 1401.
13.    غفوری، اکبر؛ طباطبایی‌ندوشن، سیدروح‌الله، سیاست و حکمرانی در قرآن و نهج ‌البلاغه، یزد: دانشگاه یزد. 1402.
14.    فولادی، حفیظ‌الله؛ نوحی، محمد، «اصول مواجهه با دشمن از منظر نهج‌ البلاغه». فصلنامه معرفت، 29 (3)، 1399.
15.    کرم‌پور، زهرا؛ حسومی، ولی‌الله؛ خاکپور، حسین، «اقناع مخاطب در نهج البلاغه»، فصلنامه پژوهشنامه نهج ‌البلاغه، 3(9)، 1394.
16.    محسنی، علی‌اکبر؛ پروین، نورالدین، «بررسی گفتمان انتقادی در نهج ‌البلاغه براساس نظریه نورمن فرکلاف (مطالعه موردی توصیف کوفیان)»، پژوهشنامه علوی، 6 (12)، 1394.
17.    محمدی نجم، سید حسین، جنگ شناختی: بعد پنجم جنگ، تهران: مؤسسه آموزشی و تحقیقاتی صنایع دفاعی، 1394.
18.    میرحسینی‌اشکوری، سید کاظم، جریان‌شناسی فتنه در نهج ‌البلاغه، تهران: بلور، 1390.
19.    نیک طبع، صدیقه، «خاستگاه فتنه و راه‌های مقابله با آن از منظر نهج‌ البلاغه». فصلنامه پژوهش‌های اسلامی، 5 (8)، 1391.
20.    یوسفی، یونس، «تحلیل تطبیقی تفاوت استراتژی‌های جنگ شناختی امام علی } با سانتزو، نفیو، گرین و معاویه»، نهمین کنفرانس بین‌المللی علوم انسانی، حقوق، مطالعات اجتماعی و روان‌شناسی، 1403.
منابع انگلیسی
1.    Backes, B., & Swab, R. (2019), “Cognitive Warfare and the Need for a Cognitive Security Policy”, In 14th International Conference on Cyber Warfare and Security (ICCWS 2019), Stellenbosch, South Africa.
2.    Bernal, J. D., Gillespie, R., & Pang, A., (2020), Weaponizing Public Opinion: Cognitive Warfare and the Social Media Battlefield. In Proceedings of the International Conference on Cyber Conflict (CyCon), NATO CCD COE Publications, Tallinn, Estonia. 2020
3.    Cheatham, M. J., Fulk, B. J., & Jones, K. A. (2024), Cognitive Warfare: The Fight for Gray Matter in the Digital Gray Zone. Joint Force Quarterly, 114 (3).
4.    Cognitive Warfare NATO Report (2020).
5.    David W, Guth. (2009), «Black, White, and Shades of Gray: The Sixty‑Year Debate Over Propaganda versus Public Diplomacy», Journal of Promotion Management, Vol 14, No 3‑4.
6.    Goldman, Emily (2021), “Camouflaging the Lie: A Framework for Propaganda Analysis”, Journal of Strategic Communication.
7.    Handbook of Cognitive Warfare, StratCom COE. (2022), Strategic Communications Centre of Excellence, Legal Illusions and Psychological Control.
8.    Hansen, Lene & Nissenbaum, Helen (2021), “Social Media as a Means of Cognitive Warfare: The European Union’s Approach to Countering Disinformation”, Journal of Strategic Security, 14 (2), pp. 45–68.
9.    Jamieson, Kathleen Hall & Taussig, Doron (2019), Disinformation and Propaganda: A 21st-Century Guide to Information Warfare, Oxford University Press.
10.    Nasr, Vali, (2006), The Shia Revival‎, New York: W. W. Norton.
11.    Nye, Joseph (2004), Soft Power: The Means to Success in World Politics.
12.    Kopp, Carl (2020), “Cognitive Warfare and Hybrid Threats: A Comparative Analysis”, Deference Studies Quarterly, 16 (3), pp. 123–145.
13.    Nasr, Seyyed Hossein, (2000), Ideals and Realities of Islam, London: Allen & Unwin.
14.    Waltzman, Rand (2017), The Weaponization of Information: The Need for Cognitive Security.