از آنجایی که عقلانیت در اسلام جایگاه مهم و ابعادی دارد و در کلام معصومین (ع) همواره مورد عنایت بوده است، نوشتار حاضر با تعریف اجمالی از «عقل»، نوعی از عقلانیت را به نام «عقلانیت تمدن­ساز» شناسایی نموده و بر همین اساس، کنش­ها و واکنش­های سیاسی حضرت علی (ع) را در بالاترین مرتبه عقلانیت یافته و مورد تبیین قرار داده است. عقلانیت تمدن­ساز با مبانی نظری منحصر به فرد خود همچون محوریت دادن به مقوله حق و باطل، به رسمیت شناختن اختیار و آزادی مردم، ریشه­یابی وحیانی معضلات اجتماعی، تعبیر آلی از حکومت و نفی اصالت آن، مبارزه با انحراف، طرح مباحث علمی و واداشتن مردم به تفکر و تعقل، ملاک عمل امیرالمؤمنین(ع) در نقاط عطف زندگی سیاسی ایشان بوده که در این نوشتار مورد اشاره و بررسی قرار می­گیرد.