فصلنامه آیین علوی

فصلنامه آیین علوی

موسیقی واژگان نهج البلاغه در فرآیند ترکیب و آرایش معطوف به حروف و تأثیر آن بر معنابخشی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
ام البنین خالقیان 1
حمراء علوی 2
1 دانش آموخته دکتری شیعه شناسی از دانشگاه ادیان و مذاهب (نویسنده مسئول)
2 استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه الزهراء علیهاالسلام. تهران. ایران.
10.22034/aeena.2026.528
چکیده
یکی از رویکرد­هایی که در سده­های اخیر مورد توجه ویژه محققان قرار گرفته، موسیقای قرآن است. نهج البلاغه، اخ القرآن و مافوق کلام بشری و دون کلام الهی نام گرفته است که بعد از قرآن از اوج فصاحت و بلاغت و جلوه­های زیباشناختی، از جمله موسیقی مؤثر در معنا برخوردار است. نوشتار حاضر به بررسی موسیقی واژگان نهج البلاغه در فرآیند ترکیب و آرایش معطوف به حروف و تأثیر آن بر معنابخشی پرداخته است. مراد از موسیقی در این نوشتار موسیقای بیرونی نهج البلاغه، یعنی صوت، آهنگ و آوای حاصل از تلفظ واژه است که برخاسته از نوع حرکات و مد، نوع حروف و صفات و مخارج آن، زیادت و به تبع آن ابدال و ادغام می­باشد. در نوشتار پیش رو که از جمله تحقیقات بنیادی است، روش جمع‌آوری مطالب، استقرایی و کتابخانه‌ای و نیز روش پردازش داده­ها تحلیلی می‌باشد. این مقاله درصدد آن است تا جلوه­هایی از دلالت­های الهام­بخش موسیقای الفاظ نهج البلاغه و تأثیر آن در معنابخشی را تبیین و بررسی نماید. مهم‌ترین یافته‌های این تحقیق حکایت از آن دارد که موسیقای واژه­های نهج البلاغه دارای دلالت­های معنایی متفاوتی از جمله سنگینی و شدت معنا، تداعی صدای خارجی، تداعی فضای اضطراب جامعه، شدت آشکاری و پی­در­پی بودن ناله و فریاد، اوج شادمانی، تلاش بی­وقفه، اضطراب شدید، مبالغه در معنا، شدت و وضوح سرور ناشی از عدالت گستری، کوشش و دقت نظر، شدت زمین­گیری و سستی در اطاعت، شدت و قوت بخشیدن به معنا، گستردگی و امتداد معنا، عمق بخشیدن به معنا می‌باشد. با تأیید فرضیه­های تحقیق، تأثیر موسیقایی نهج البلاغه بر معنا، عدم ترادف در نهج البلاغه نیز به­طور ضمنی ثابت می­شود.
کلیدواژه‌ها
موسیقی الفاظ نهج البلاغه
تداعی معنا
معنا‌بخشی
نظم ‌آهنگ

عنوان مقاله English

موسیقی کلمات نهج البلاغة فی عملیة الترکیب والتنسیق بالأحرف وتأثیرها على تأثیر المعنى

نویسندگان English

Omolbanin Khaliqian 1
Hamra Alavi 2
1 خرید الدکتوراه قسم معرفه التشیع بر جامعه الایمان و المذاهب. الکاتب المسئول
2 استاذ مساعد قسم المعارف الاسلامیه بجامعة الزهراء
چکیده English

إحدى الإتجاهات التی تُحظی بإهتمام کبیر عند الباحثین فی القرون الأخیرة هی موسیقى القرآن. سُمّیَ نهج البلاغة، أخ القرآن وفوق کلام البشر ودون الکلام الإلهی حیث یتمتع بذروة الفصاحة والبلاغة ومظاهر الجمال الفنیة، منها الموسیقى المؤثرة فی المعنى. تمَّ هذا البحث الذی یعتبر جزءًا من الأبحاث الأساسیة بمنهج إستقرائی ومنهج مکتبی _تحلیلی و تطرَّف إلی موسیقى کلمات نهج البلاغة فی عملیة الترکیب والتنسیق المتعلقة بالحروف وتأثیرها على التأثیر المعنوی. والمقصود بالموسیقى فی هذا النص هو موسیقى نهج البلاغة الخارجیة، أی الصوت واللحن والنغم الناتج عن نطق الکلمة، والذی ینبع من نوع الحرکات والسکون، نوع الحروف ،صفاتها ومخارجها، والزیادة وعلى إثر ذلک الإبدال والإدغام. کان جُلُّ إهتمام الباحث فی هذا البحث تبیین بعض المظاهر من دلالات موسیقى کلمات نهج البلاغة الملهمة وتأثیرها فی المعنی. حصیلة هذه الدراسة تشیر إلى أنّ موسیقى مفردات فی نهج البلاغة تحمل دلالات معنویة شتّی منها: الثقل والشدة فی المعنى، تداعی الصوت الخارجی، تداعی القلق الموجود فی المجتمع، شدة جهار الشکوى والتأوّه والضَّجَّة المتواصلة، ذروة السعادة، الجهد المستمر، القلق الشدید، المبالغة فی المعنى، الشدة والوضوح فی الفرح الناتج عن توسیع العدالة، الجهد والدقة فی الرّأی، الإفراط فی القعود والکسل فی الطاعة، شدة وتعزیز المعنى، التوسع والامتداد فی المعنى، وإعطاء عمق للمعنى. وهکذا تُثبت الدراسة بشکل ضمنی تأثیر الموسیقی فی نهج البلاغة على المعنى وعدم الترادف فیه.

کلیدواژه‌ها English

موسیقى کلمات نهج البلاغة
تداعی المعنى
التأثیر المعنوی
تنظیم اللحن
1.    ابن ابی الحدید، عزّالدین ابو حامد، شرح نهج البلاغه، تصحیح محمّد ابوالفضل ابراهیم، قم: کتابخانه عمومی آیت­الله مرعشی نجفی، 1337.
2.    ابن جنی، ابوالفتح عثمان، الخصائص، القاهره: مطبعة دارالکتب مصریه، 1374.
3.    ابن خلدون، عبدالرحمان ابن محمد، مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران،: انتشارات علمی و فرهنگی، 1388.
4.    ابن‌میثم، علی، شرح نهج البلاغة، تهران: دفتر نشر الکتاب، 1404 ق.
5.    أنیس، إبراهیم، الأصوات اللغویة، مصر: دار المعارف، 1973م.
6.    بیگلری، حاج حسن، سرّالبیان فی علم القرآن با تجوید کامل استدلالی، بی­جا: انتشارات کتابخانه سنایی، 1370.
7.    الحمصی، هاشم عبدالرزاق، قبس من الأعجاز، دمشق: دارالثقافة للجمیع، 1410 ق. 
8.      الراجحی، عبده، فقه اللغه فی الکتب العربیه، ‌بی­جا: دارالمعرفه الجامعیه، بی­تا.
9.     الرافعی، مصطفی صادق، اعجاز القرآن و البلاغة النبویة، القاهره: دار المنار،1997 م.
10.     زرین کوب، عبدالحسین، نقد ادبی، تهران: انتشارات کبیر، 1378.
11.      السیوطی، جلال الدین، معترک الاقران فی اعجاز القرآن، بیروت - لبنان: دارالکتب العلمیه، 1408 ق.
12.      سعران، محمود، علم اللغة مقدمة للقارئ العربی، بیروت: دارالنهضة للطباعة والنشر، بی­تا.
13.     شرقی، محمدعلی، قاموس نهج البلاغه، تهران: دار الکتب الإسلامیة، 1366.
14.     صالح، صبحی، دراسات فی فقه اللغة، الطبعة التاسعة، بیروت: الحوزة دارالعلم للملایین، 1405ق.
15.     صالح، رفیق احمد معین، دراسة اسلوبیة فی سورة مریم، رسالة الماجیستر، نابلس: جامعة النحاح الوطنیه، 2003 م.
16.      الصغیر، محمدحسین علی، الصوت اللغوی فی القرآن، بیروت، لبنان: دارالمورخ العربی، 1420 ق.
17.      عباس، احسان، معانی الحروف و خصائصه، دمشق: منشور اتحاد الکتاب العرب، 1998م.
18.      عبداللهی، حسین، تأثیر موسیقی بر روان و اعصاب، اصفهان: انتشارات مطهر، 1386.
19.     علیزاده، عمران، واژه­های نهج البلاغه، قم: بی­نا، 1360.
20.     غریب، رز، نقد بر مبنای زیبایی شناسی و تأثیر آن در نقد عربی، ترجمه نجمه رجایی، مشهد: دانشگاه فردوسی، 1378.
21.     قرشی بنابی، سید علی‌اکبر، مفردات نهج البلاغه، تهران: نشر قبله، 1377.
22.        قطب، سید ابراهیم، التصویر الفنی فی القرآن الکریم، بیروت: انتشارات دارالشروق، 1424 ق.
23.     ----------------- ، النقد الأدبی، اصوله و مناهجه، بیروت: دارالشروق، 1410 ق.
24.      قمحاوی، محمدصادق، تجوید قرآن کریم، محمد باقرحجتی، تهران: انتشارات سمت، 1381.
25.      کتانه، فتحی احمد، دراسة الأسلوبیّه فی الشعر ابی الفراس الهمدانی، رسالة الماجیستر، الفلسطین: جامعة النجاح الوطنیّة، 1999 م.
26.      مشکین فام، بتول؛ خالقیان، ام البنین، نشریه علمی -پژوهشی تحقیقات علوم قرآن و حدیث، س 4، ش 1، 1386.
27.      مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیر المؤمنین تهران: دارالکتب الإسلامیة، 1375.
28.      موسوی بلده، سید محسن، حلیة القرآن، تهران: احیاء کتاب، 1382.
29.      النحله، محمود احمد، الغة القرآن الکریم فی جزء عمّ، بیروت: دار النهضة العربیه، 1981م.
30.      النعیمی، حسام سعید، دراسات اللهجیه و الصوتیه عند ابن جنی، عراق: منشورات وزارة الثقافة و الاعلام، 1980 م.
31.   هال، رابرت اندرسن، زبان و زبان‌شناسی، ترجمه محمدرضا باطنی، تهران: کورش کبیر، 1350
فصلنامه آیین علوی
دوره 5، شماره 20 - شماره پیاپی 20
دوره 5، شماره 20، بهار 1405
بهار 1405
صفحه 127-150