فصلنامه آیین علوی

فصلنامه آیین علوی

الزامات حقوقی تأمین استقلال قضایی در پرتو سیره علوی (صورت‌بندی نظریه «عدالت مساواتی» در قضاوت)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمدقاسم تنگستانی
دانشیار گروه حقوق بین‌الملل دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
چکیده
استقلال قضایی در حقوق عمومی معاصر، بیش از آنکه صرفاً به جایگاه سازمانی قوه قضاییه ناظر باشد، به ظرفیت دادگاه‌ها برای داوری بی‌طرفانه و برابری‌محور در برابر اصحاب دعوی مربوط است. سیره علوی واجد گنجینه‌ای از آموزه‌های دقیق درباره «مساوات در قضاوت» است؛ آموزه‌هایی که اگر از افق نصی و اخلاقی فراتر روند، قابلیت صورت‌بندی به‌مثابه یک نظریه هنجاری مستقل برای تبیین استقلال قضایی را دارند. نوشتار حاضر با بهره‌گیری از روش «بازسازی هنجاری متن‌مبنا»، نخست نامه‌ها و گزارش‌های قضایی منقول از امیرالمؤمنین علی } را از حیث دلالت‌های حقوقی بر استقلال و بی‌طرفی محکمه، تحلیل درون‌متنی می‌کند و سپس این دلالت‌ها را در پرتو ادبیات حقوق عمومی معاصر در باب استقلال قضایی، دادرسی عادلانه و بی‌طرفی دادگاه، بازصورت‌بندی و مقایسه می‌نماید. یافته اصلی پژوهش آن است که می‌توان از درون سیره علوی نظریه‌ای را با عنوان «عدالت مساواتی» استخراج کرد که در آن استقلال قضایی نه صرفاً به­معنای جدایی نهادی از سایر قوا، بلکه به‌مثابه التزام دادگاه به چهار رکن هنجاری فهم می‌شود: مساوات شکلی میان طرفین دعوی، منع هرگونه ترجیح مبتنی بر قدرت و منزلت اجتماعی، برابری در امکان د فاع و شنیده‌ شدن و مصونیت قاضی از فشارهای قدرت برای بر هم زدن این توازن. بر این اساس، نوشتار حاضر نشان می‌دهد که نظریه «عدالت مساواتی» می‌تواند الگویی بومی برای بازاندیشی در الزامات حقوقی استقلال قضایی در جمهوری اسلامی ایران فراهم آورد؛ الگویی که هم با سنت علوی سازگار است و هم با استانداردهای معاصر دادرسی عادلانه قابل گفتگو است.
کلیدواژه‌ها
استقلال قضایی
سیره علوی
عدالت مساواتی
بی‌طرفی قاضی
دادرسی عادلانه

عنوان مقاله English

Legal Necessities of Providing of Juridical Independence in the Light of Alawi’s Tradition (Formation of the Theory of “Justice of Equality” in Jurisd

نویسنده English

Mohammad Ghasem Tangestani
Associate Professor, Department of International Law, Faculty of Law and Political Science, Kharazmi University, Tehran, Iran.
چکیده English

Juridical independence in contemporary public rights, more than that merely administers the organizational position in judiciary, is related to capacities of courts to judge impartially and equally against disputers. Alawi’s tradition possesses the treasures of precise teachings about “equality in judgement”; teachings which if they pass beyond textual and ethical horizons, they will have capacities of formation in the position of an independent normative theory to explain juridical independence. The present paper, using the method of “restoration normative text-based”, firstly analyzes textually the letters and juridical accounts narrated from the Commander of the Faithful (a) in regard to legal denotations on independence and impartiality of a court, then it compares and re-forms them in the light of literature of contemporary public rights about juridical independence, fair judgement and impartiality of a court. The main finding of this research shows that one can exploit a theory from inside of Alawi’s tradition named as “justice of equality” in which juridical independence does not just mean an institution separated from other institutions, rather it means court’s commitment to four normative pillars: formal equality between disputers, prohibition any kinds of preference based on power and social states, equality in possibility of defense and to be heard and immunity of judge from power pressures for disturbing this balance. On this basis, the present paper indicates the theory of “justice of equality” can provide a native model to rethink about the legal necessities of juridical independence in Islamic Republic of Iran; a model which coincides with Alawi’s tradition and contemporary standards of fair judgement.

کلیدواژه‌ها English

juridical independence, Alawi&rsquo
s tradition, justice of equality, impartiality of judge, fair judgement
1.         نهج البلاغه.
2.         توسلی نائینی، منوچهر؛ خسروشاهی، قدرت‌اله؛ نصرالهی، زهره، (1395) «اصل برابری سلاح‌ها در مرحله تحقیقات مقدماتی در قانون آیین دادرسی کیفری ۱۳۹۲ و اسناد بین‌المللی حقوق بشر»، مجله حقوقی دادگستری، ۸۰ (۹۴).
3.         دلشاد تهرانی، مصطفی، (1395)، تراز حیات: ساختارشناسی عدالت در نهج ‌البلاغه، تهران: انتشارات دریا.
4.         دهقانی، علی، (1388)، «استقلال قاضی در نظام قضایی ایران در پرتو تحولات قانون‌گذاری»، پژوهش‌های حقوقی، ۸ (۱۵).
5.         رجبی، عبدالله؛ کریمیان، اسماعیل، (1389)، «مسند قضا و استقلال قضایی»، پژوهشنامه حقوق کیفری، 1(1).
6.         رشوند بوکانی، مهدی، (1388)، استقلال قاضی و قوه قضاییه در حقوق ایران، آمریکا و فرانسه، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
7.         شیخ‌الاسلامی، سیدصابر؛ پیرهادی، مسعود، (1399)، دادرسی عادلانه در اسناد ملی و بین‌‌المللی (جایگاه حقوق بشر در آیین دادرسی کیفری)، تهران: عصر قلم.
8.         صالحی، فیض‌الله، (1398)، بررسی تطبیقی استقلال قضات و دادرسی عادلانه در حقوق ایران و اسناد بین‌المللی، تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
9.         عشایری، طاها؛ عباسی، الهام، (1395)، «مکانیسم اجرایی عدالت قضایی در اندیشه امام علی } با تأکید بر حکمرانی اسلامی (مدل‌سازی راهبرد قضایی امام علی } در نظام قضایی ایران)»، پژوهش‌نامه فرهنگ و رسانه (نامه فرهنگ و ارتباطات)، ۱ (۱).
10.      قلی‌زاده، میثم؛ سلطانی، عباسعلی؛ قبولی‌درافشان، سیدمحمدهادی، (1402)، «استقلال قضایی در نظام حقوقی ایران؛ تأملی بر تحولات تاریخی از دوره مشروطه تا قانون اساسی (با تأکید بر مرحله استخدام و گزینش)»، پژوهش‌های نوین حقوق اداری، ۱۶.
11.      گرجی ازندریانی، علی‌اکبر؛ قهرمان‌زاده نیمگزی، فرزین، (1394)، «بررسی جایگاه سازمان قضایی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، ۶ (۱۰).
12.      محمدی ری‌شهری، محمد، (1389)، دانشنامه امیرالمؤمنین } بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ترجمه عبدالهادی مسعودی و دیگران، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث.
13.       محمدی‌کنگ‌سفلی، احسان؛ حسنی، ریحانه، (1397)، حقوق شهروندی و دادخواهی عادلانه در فرایند دادرسی کیفری (با تأکید بر قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲)، تهران: انتشارات استاد شهریار.
14.      موسوی بجنوردی، سیدمحمد؛ روحانی، سمیه، (1391)، «شاخصه‌های عدالت قضایی از منظر امیرالمؤمنین علی } با رویکردی بر آرای امام خمینی ره»، پژوهش‌نامه متین، ۱۴(۵۴).
15.      میرزاجانی، عباس، (1399)، «تحولات ناظر بر دادرسی عادلانه در پرتو قانون آیین دادرسی کیفری ۱۳۹۲ با نگاهی به اسناد بین‌المللی»، اندیشه حقوقی معاصر، ۱ (۲).
16.      نعمتی، مژگان؛ حبیب‌زاده، محمدجعفر؛ موسوی مجاب، سیددرید، (1400)، «پاسخ‌گویی پارلمانی قوه قضاییه به مثابه چالش استقلال قضایی»، مجله حقوقی دادگستری، ۸۵ (۱۱۵).
17.      ولیدی، محمدصالح، (1391)، «بررسی مصادیق برجسته عدالت قضایی در سیره امام علی }»، تحقیقات حقوقی آزاد (دانشگاه آزاد اسلامی)، ۵ (۱۷).
18.       یاوری، اسدالله؛ تنگستانی، محمدقاسم، (1395)، «نظام پاسخ‌گویی قوه قضاییه و نسبت آن با استقلال این قوه»، مجله حقوقی دادگستری، س ۸۰، ش ۹۵.
منابع انگلیسی
1.          Burbank, S. B. & Friedman, B. (Eds.), Judicial Independence at the Crossroads: An Interdisciplinary Approach, Thousand Oaks, CA: Sage Publications, 2002.
2.          Cole, R. J. V., Validating the normative value and legal recognition of the principle of equality of arms in criminal proceedings in Botswana, Journal of African Law, 56 (1), 2012.
3.          Garoupa, N. & Ginsburg, T., Guarding the guardians: Judicial councils and judicial independence, American Journal of Comparative Law, 57 (1), 2009.
4.          Harris, D. J., O’Boyle, M., Bates, E. P. & Buckley, C. M., Harris, O’Boyle & Warbrick: Law of the European Convention on Human Rights (3rd ed.), Oxford: Oxford University Press, 2014.
5.          Popova, M., Politicized Justice in Emerging Democracies: A Study of Courts in Russia and Ukraine, Cambridge: Cambridge University Press, 2012.
6.          Russell, P. H. & O’Brien, D. M. (Eds.), Judicial Independence in the Age of Democracy: Critical Perspectives from Around the World. Charlottesville, VA: University of Virginia Press, Judicial Independence in the Age of Democracy: Critical Perspectives from Around the World, 2001.
7.          Shetreet, S. & Turenne, S., Judges on Trial: The Independence and Accountability of the English Judiciary (2nd ed.). Cambridge: Cambridge University Press, 2013.
8.          Sidhu, O., The Concept of Equality of Arms in Criminal Proceedings under Article 6 of the European Convention on Human Rights. Cambridge–Antwerp–Portland: Intersentia, 2017.
9.          Silveira, J. T., Equality of Arms as a Standard of Fair Trials, Paper presented at the Seminar on Human Rights and Access to Justice in the EU, European Judicial Training Network, Vilnius, 14–15 May, 2015.
10.      Tiede, L. B., Judicial independence: Often cited, rarely understood, Journal of Contemporary Legal Issues, 15, 2006.
11.      Wasek-Wiaderek, M., The Principle of “Equality of Arms” in Criminal Procedure under Article 6 of the European Convention on Human Rights and its Functions in Criminal Justice of Selected European Countries: A Comparative View, Leuven: Leuven University Press, 2000.